IJszeilen

Voor boten met een zeil op het ijs zijn er veel namen in gebruik. Men spreekt van ijszeiljachten, ijsjachten, ijsboten, ijszeilboten,  ijslopers, ijsvlets, ijszeilers of ijsschuiten.

Vanwege hun lage weerstand op het ijs zijn ijsschuiten geschikt voor het vervoer van goederen en personen. Daarnaast zijn ze in gebruik voor recreatie en wedstrijden.

De geschiedenis van het ijszeilen

In de zeventiende eeuw was het in Nederland zo koud dat meteorologen spraken van een kleine ijstijd. Deze Kleine IJstijd duurde van ongeveer 1430 tot halverwege de negentiende eeuw.
Veel meren en rivieren waren er in de wintermaanden lange tijd bevroren. Dat was lastig voor het vervoer van mensen en goederen, dat in die tijd vaak over het water ging. De Haarlemmer Adriaen Terrier bedacht een manier om dit probleem op te lossen. Zijn doel was ‘… een Schuit bequaam te maaken, daar meede men sonder Paarden te behoeven, seer spoedelijken soude mee moogen zeilen over het Ys’. Onder een zeilboot werden in zijn ontwerp dezelfde soort ijzers als die van een schaats aangebracht. Met twee sleepijzers aan het roer was de boot bestuurbaar. Hij zou er acht jaar aan gewerkt hebben.
De Staten van Holland en West-Friesland erkenden deze ijsschuit als een nieuwe uitvinding en verleenden hem op 27 januari 1600 tien jaar octrooi.

Nederland werd de bakermat van de ijsschuiten. Ze werden gebruikt voor het transport van mensen en goederen over grote ijsvlakten. Eilanden als Urk, Schokland, Wieringen en Marken waren er in de vaak strenge winters van de Kleine IJstijd van afhankelijk voor hun transportmogelijkheid van en naar de vaste wal.
Post, brood en de dokter kwamen dan per ijszeiler van Monnickendam naar Marken. Voor Urk, Schokland en Wieringen bestonden soortgelijke toeleveringsrelaties. Ook personenvervoer gebeurde met ijsschuiten. Met ijsveerdiensten vergaarden vissers extra inkomsten. Bovendien bleken ijsschuiten uitermate geschikt bij vastgevroren schepen. Zo kon men mensen supersnel in veiligheid brengen en zelfs vastgevroren schepen lostrekken. Hiermee verdienden de redders neveninkomsten.

Door hun breedte waren ijsschuiten ongeschikt voor kanalen, grachten en sloten; ze kwamen alleen op bevroren meren en zee tot hun recht. Op het smalle water werd gebruik gemaakt van sleeën voor het vervoer van goederen en personen.
De ijsschuiten  bereikten voor die tijd fabelachtige snelheden tot zo’n 70 kilometer per uur.

Prentmakers en schilders beeldden de noviteit in de eerste decennia van de zeventiende eeuw af in winterlandschappen en op geografische kaarten.

Zoals op deze gravure: ‘Een niew inventie’ over de ‘nieuwe Seylende Schuyt’. De afgebeelde ijsschuit heeft slechts één groot zeil en er zijn tien personen aan boord. Onder de afbeelding lezen we een lofdicht op de ‘cloeckheyt’ van het Hollandse volk, waarvan ook deze uitvinding getuigt. Bovendien zeilt hij ‘fraai’ voor de wind; met de wind van achteren.

De ijsschuiten werden door de mensen die er het geld voor hadden, ook gebruikt voor plezier en werden ook wel aangeduid als ijsjachten.

Ook in latere eeuwen bleef men graag ijsschuiten afbeelden.

Door emigratie en handelscontacten kwam de uitvinding van de ijsschuit ook elders  terecht. Nederlandse emigranten zouden ijszeilen geïntroduceerd hebben in Amerika en Canada. Ook in andere landen raakte ijszeilen in zwang, zoals Rusland, Duitsland, Oostenrijk, Zweden en Letland.

Na ca. 1850 kwam de georganiseerde sport op, in ieder geval in de Europese en de Noord-Amerikaanse landen VS en Canada. Dat gold ook voor het ijszeilen. In plaats van het woord ijsschuit is vanaf dan het woord ijszeilboot de belangrijkste term.
In de VS werden de eerste ijszeilboten in 1790 geïntroduceerd op de Hudson River in de staat New York, waar deze praktijk later floreerde als sport. De eerste geregistreerde boot, gebouwd in 1790 door Oliver Booth uit Poughkeepsie, was een vierkante bak bovenop drie roers, waarbij de twee voorste roers aan de kist werden gespijkerd en de derde fungeerde als roer. Dit type vaartuig was toegankelijk voor sporters met bescheiden middelen.

In het midden van de 19e eeuw werden in de VS twee ijszeilclubs gevormd, de Poughkeepsie Ice Yacht Club (1865) en de Hudson River Ice Yacht Club (1870), waar rijke booteigenaren grote ijszeilboten voeren met maximaal zeven bemanningsleden. De boten waren tot wel 21 meter lang en voeren tot 170 km/u. De eerste American Challenge Pennant vond plaats in 1881 op de Hudsonrivier, met vijf ijsjachtclubs die deelnamen. Races werden vijf keer gezeild over een driehoekig parcours met etappes van één mijl, waarvan twee tegen de loefzijde waren. IJszeilboten werden verdeeld in vier klassen met zeiloppervlaktes variërend van minder dan 300 vierkante voet tot meer dan 600 vierkante voet.

Aan het begin van de 20e eeuw had ijszeilen zich in de VS verspreid naar Minnesota (Lake Minnetonka en White Bear Lake), Wisconsin (Lake Winnebago en Lake Pepin), Michigan (Lake St. Clair) en locaties in Maine en Vermont. In Canada waren er locaties aan het Ontariomeer (Kingston) en de Saint Lawrence-rivier.

Een Europese ijszeilclub werd eerst opgericht in Zweden (1901), gevolgd door de European Ice Yachting Union, die in 1928 werd gevormd met de lidstaten Letland, Litouwen, Estland, Zweden, Oostenrijk en Duitsland.
De bekendste wedstrijdwateren in Europa  liggen in de Baltische landen, Oost Pruisen, Polen en Zweden.

De Nederlandse ijszeilverenigingen werden pas opgericht na 1960. Tegenwoordig (begin 21^e eeuw) reizen Nederlandse ijszeilers in februari af naar bevroren meren elders in Europa voor dit supersnelle en bitterkoude vermaak.

IJszeilsport

In 1846 werd de eerste ijszeilwedstrijd in Nederland georganiseerd op het Monnickenmeer. Dit meer werd in de jaren daarna drooggelegd en is nu een polder bij Monnickendam.

Monnickendam ligt aan de Gouwzee, waar men goed kan ijszeilen. Ook op andere plaatsen in Nederland wordt aan ijszeilen gedaan, bijvoorbeeld op de Kralingse Plas in Rotterdam, op de Loosdrechtse Plassen, op de plassen in Zuid-Holland en op de Friese meren.

In Nederland is de DN IJszeilvereniging Nederland de overkoepelende organisatie van lokale en regionale ijszeilverengingen. In 1963 werd deze ijsvereniging opgericht, een jaar nadat de DN in Nederland werd geïntroduceerd.

Hoewel in de ijszeilsport geen snelheidsrecords worden geregistreerd, staat vast dat al in 1935 een Baltische ijszeilboot een snelheid van 170 km per uur bereikte.

Typen/ Klassen ijszeilboten

Nederlandse ijsschuiten uit de 17e eeuw bestonden uit platbodemzeilboten op een dwars geplaatste plank, rustend op buitenboordmetalen schieters (metalenglijijzers) die het grootste deel van het gewicht van het vaartuig droegen. Deze boten gebruikten zeilen en fokken, die aan de mast werden bevestigd.

Vanaf midden 19e eeuw werden diverse type ijsschuiten ontwikkeld, onder andere in de USA en Canada. Deze werden vooral ook tussen 1890 en 1940 ontworpen voor de groeiende belangstelling voor de ijszeilsport.

Ontwerpen van ijsboten die dateren uit het midden van de 20e eeuw bestaan meestal uit een driehoekig of kruisvormig frame, ondersteund door drie schaatsbladen genaamd "runners", met de stuurloper (voorste schaatsblad) ervoor.

In 1937 ontstond de DN-klasse, nadat het Amerikaanse dagblad The Detroit News een wedstrijd voor constructeurs had uitgeschreven voor een nieuww ijszeilboot die men zelf thuis makkelijk kon bouwen. DN staat voor Detroit News. De DN is uitgegroeid tot de enige grote ijszeilklasse ter wereld.
In 1962 is deze klasse in Nederland geïntroduceerd en sindsdien zijn er ongeveer honderden gebouwd. Redenen voor deze populariteit zijn dat deze ijszeilboten door een handige doe-het-zelver grotendeels zelf is te bouwen, gemakkelijk op het dak van de auto is te vervoeren en op het ijs snel is op te tuigen.
In 1962 werd het eerste Nederlands Kampioenschap IJszeilen in de DN klasse gehouden. Het NK is voor het laatst gehouden in 2012.

Een andere populaire klasse is de internationale XV-Monotype, een klasse uit 1932 die zijn oorsprong in Estland heeft. Jaarlijks worden internationale wedstrijden gezeild. In Nederland zijn er bij voldoende ijs met name wedstrijden op het Braassemermeer, de Kagerplassen en de Gouwzee bij Monnickendam.

 

Behalve de DN-klasse zijn Europese klassen in Noord-Amerika vrijwel onbekend en vice versa. De belangrijkste reden hiervoor is dat ijsjachten te omvangrijk zijn om te vervoeren in een vliegtuig.

Andere klassen zijn IceOptimist, Nite, Regenade en Skeeter.

 

 

Wedstrijdparcours

Vanwege de hoge bootsnelheden worden ijsbootraceparcoursen aangelegd rond vaste markeringen die in een éénrichtingsroute afgerond moeten worden, wat nodig is voor de veiligheid van de ijsboten en hun bemanning.

IJszeilverenigingen Nederland

DN Nederland IJszeilvereniging
In 1962 werd de DN ijszeilboot in Nederland geïntroduceerd. En jaar later, in 1963, werd de DN Nederland IJszeilvereniging opgericht.

IJszeilvereniging 'De Robben', Kaag
De IJszeilvereniging 'De Robben' is opgericht op 7 januari 1967 in restaurant Kaagzicht op de Buitenkaag. De leden zijn actief op de Kagerplassen en op andere meren in Nederland en in het buitenland.

Stichting ijsschuiten Gouwzee
Rond 1990 kwam de stichting Oud Monnickendam in bezit van 14 oude zeilschuiten. Zij heeft toen in 1991 de Stichting IJsschuiten  Gouwzee opgericht.
De oudste ijsschuit in de collectie is gebouwd in 1810. Het merendeel van de ijsschuiten is gebouwd in Monnickendam en omgeving, andere zijn afkomstig uit Roelofsarendveen, waar tussen 1890 en 1930 veel ijsschuiten zijn gebouwd.  In totaal bestaat de collectie uit 25 ijsschuiten.

IJszeilvereniging ‘De Westeinder’, Aalsmeer
De IJszeilvereniging ‘De Westeinder’ is in 1982 opgericht tijdens een bijeenkomst in het Kraaiennest bij jachthaven Kempers in Aalsmeer. De leden zijn actief op de Westeinderplassen maar ook in landen als Zweden, Polen en Duitsland.

Bronnen

Frits Locher, 2026
Website Stichting ijsschuiten Gouwzee
Website IJszeilvereniging ‘De Robben’
Website IJszeilvereniging ‘De Westeinder’
Website DN Nederland IJszeilvereniging
Website Nederlands Openlucht Museum, Arnhem
Artikel Wim van Zanen in Kouwe Drukte,  Jaargang 9 - nummer 25 - december 2005, bladzijde 53
Artikel Wim van Zanen in Kouwe Drukte,  Jaargang 10 - nummer 26 -  april 2006, bladzijden 20, 21 en 24
Artikel Els Harinck in Kouwe Drukte,  Jaargang 10 - nummer 26 -  april 2006, bladzijden 13, 14 en 15
Artikel Niko Mulder in Kouwe Drukte,  Jaargang 18 - nummer 50 -  april 2014, bladzijde 13
IJszeilen, Wikipedia
Iceboat, Wikipedia