De schaatsen van de Oranjes

_{Auteur: Frits Locher en Caroline van Staaveren}

Koningin Emma zorgde ervoor dat haar dochter Wilhelmina op jonge leeftijd al leerde schaatsten. Ze liet in 1888 schaatsen maken bij G.J. Visser (1832-1910) uit Deventer. Prinses Wilhelmina was toen 8 jaar. Dit paar werd op 10 april 1896 door Koningin-regentes Emma geschonken aan de 15-jarige Wilhelmina die eind 1890 - na het overlijden van haar vader Koning Willem III - Koningin was geworden.

In 1893 levert G.J.Visser opnieuw een paar Friese schaatsen aan het Koninklijk Huis voor de 13-jarige Koningin Wilhelmina. Deze schaatsen zijn in het bezit van Het Eerste Friese Schaatsenmuseum in Hindeloopen.
In de jubileumkroniek van dit Schaatsmuseum met de titel '40 jaar Eerste Friese Schaatsmuseum' schreef Ron Couwenhoven onder de kop 'Koninklijke pronkstukken' hoe het museum aan deze schaatsen is gekomen.

Verrassende ontdekkingen worden al veertig jaar gedaan in het museum, maar de dag dat Marijke van der Spek langs kwam was er één met een gouden randje. Ze deed haar tas en haalde er twee doorlopers uit met op elke voetstapel een zilveren plaatje, voorzien van een kroon, een mooie gestileerde W en het jaartal 1893. Ze waren dat jaar door smid Visser uit Deventer gemaakt voor koningin Wilhelmina, die toen dertien jaar was.
Hoe kwam Marijke aan die schaatsen?
Zij vertelde: ‘Ik kreeg ze van de vrouw van een oud-collega die ik hielp de zolder van haar huis op te ruimen. We vonden de schaatsen en ik vond ze erg leuk, omdat ik zelf had leren schaatsen op dergelijke doorlopers. ‘Neem ze maar mee,’zei ze. ‘Ik heb er niks mee.’ Thuis zag ik pas dat het heel speciale schaatsen waren. Ik informeerde bij de gulle geefster en zij vertelde dat haar man ooit als klusjesman op paleis Soestdijk had gewerkt en daar een erg goede band had met prins Bernhard en die heeft hem de schaatsen gegeven.’

Op bevel van koningin-moeder Emma vervaardigde de StoomSchaatsfabriek van Ruiter in Akkrum in 1895 een paar luxe een Vissering-Ruiter schaatsen. Het houten gedeelte is mahoniehout de voet en de hielhak zijn van gepolijst nikkel. Op elke voetplaat staat een kapitale W., gedekt door een koninklijke kroon. Op het vlak van elke schaats wijst een in het hout gelegde L en R van nikkel den voet aan, waaraan de schaats dient gebonden te worden. De gespen zijn van Berlijns zilver, het lederwerk licht bruin en het staal prachtig gepolijst en geslepen. Dat de bestelling klaar is wordt uitvoerig vermeld in kranten. De schaatsen waren zozeer naar tevredenheid van Wilhelmina dat zij voor de winter van 1899 op 1900 maar liefst twee paar van dit model bestelde.
In feite waren de schaatsen niet meer dan doorontwikkelde Friese doorlopers. Het zijn traditionele Friese baanschaatsen met halfhoge punten en ver naar achteren doorlopend schaatsijzers. De schaatsen zijn voorzien van 'verkoperde' voetplaten en haksteunen alsmede van een luxe binding met drie riempjes. Aan deze verbetering zijn de namen van de latere directeur van De Nederlandsche Bank, mr. G. Vissering en schaatsensmid G. S. Ruiter verbonden. Zij ontwierpen het model rond 1890. Prinses Wilhelmina reed er graag op. Nadat Wilhelmina in 1898 koningin werd en zij dit model in 1899 en 1900 opnieuw bestelde bij Ruiter kreeg de schaats de naam Koninginneschaats. De firma D.G. Minkema uit Oosterlittens noemde als enige schaatsenmaker de koninginneschaats ‘Wilhelminaschaats’. Hoewel de schaats als tocht- en hardrijschaats door de firma Ruiter werd aangeprezen, werd de schaats door hardrijders gemeden. Als tochtschaats werd de schaats zeer geapprecieerd. Ze zijn tot in de jaren-60 van de 20e eeuw over de toonbank gegaan.

'Ruiter kreeg voor het model een gouden medaille. Dit tot groot ongenoegen van Hoekstra, die slechts zilver kreeg en daarom de onpartijdigheid van de jury in twijfel trok. Een paar jaar later kon Hoekstra een lange neus naar zijn streekgenoot trekken, toen hij het eerste paar schaatsen voor prinses Juliana mocht maken en zich ook hofleverancier mocht noemen. In de Leeuwarder courant staat echter dat al op 18 januari 1887 schaatsen van Hoekstra op bestelling van prinses Wilhelmina zijn verzonden. Zeker is dat hij in 1905 het predicaat koninklijk kreeg voor een levering van schaatsen aan koningin Wilhelmina.

Moeten we de advertenties van de Friese schaatsfabrikanten geloven, dan liggen er meer schaatsen in de koninklijke depóts dan in de IJszaal van het Fries Scheepvaart Museum. Ze — de schaatsen èn advertenties — staan afgebeeld in Friese Schaatsenmakers. ...Het pijnlijkst is het ontbreken van W.A. van Buuren in het rijtje koninklijke schaatsers op Friese schaatsen.'

Over de schaatsen van Wilhelmina doen in België volgens het Rotterdams Nieuwsblad in de Brusselse 'Gazette' de wildste geruchten de ronde. ‘Het blad schrijft onder het opschrift: “Merkwaardige schaatsen”: “Al is de temperatuur thans buitengewoon mild in sommige landen, naar men verzekerd, is dat, met name in Duitsland, Rusland en Nederland, niet overal het geval. Bijna alle vaarten en rivieren in de omstreken van Den Haag zijn de laatste weken dichtgevroren en de jonge koningin Wilhelmina kan naar hartelust haar geliefde sport, het schaatsenrijden, beoefenen. Men neemt het haar volstrekt niet kwalijk in weerwil van de strenge etiquette. De Nederlandse bladen delen zelfs mede dat bij gelegenheid van het nieuwe jaar enige hofdames haar een beeldig paar schaatsen hebben aangeboden dat ongeveer 14.000 Frank kostte. De lepels van die schaatsen zijn van goud en een bekwame juwelier heeft er diamanten en robijnen van het zuiverste water ingezet.” Aldus het Belgische blad!’

Op 7 februari 1936 worden door Batavus in Heerenveen een paar geheel van metaal gemaakte Friese schaatsen aangeboden aan prinses Juliana.

Van andere schaatsen weten we niet veel, maar op 26 februari 1986 deed de 18-jarige kroonprins Willem Alexander, onder het pseudoniem W.A. van Buren, mee aan de 200km lange Elfstedentocht. Hij reed deze tocht op metalen noren van het merk Viking. Deze schaatsen zijn te bewonderen in Het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen.