Elfstedentochten en de Oranjes

_{Auteur: Caroline van Staaveren}
 

27-01-1917: 3e Elfstedentocht: 
Winnaar Coen de Koning; koningin Wilhelmina wel in Leeuwarden niet bij de Elfstedentocht

Op de avond van de Elfstedentocht op 27 januari 1917 arriveren koningin Wilhelmina en prinses Juliana om 18 uur in Leeuwarden, ze komen om te schaatsen de volgende dag. Ze besteden echter geen aandacht aan de Elfstedentocht.

30-01-1940: 6e Elfstedentocht: 
De ondersteuning van koningin Wilhelmina en Het pact van Dokkum, de invloed van prins Bernhard

'Oorspronkelijk zou de zesde Elfstedentocht op 21 december 1939 verreden worden. Het ijs was goed, en het leek er ook niet op dat het snel ging dooien. De sneeuwval was echter zo hevig dat de tocht verschillende keren moest worden uitgesteld. Een plan om werklozen als werkverschaffing te laten schoonmaken kreeg weinig weerklank in Den Haag. Toen men eindelijk, dankzij een donatie van koningin Wilhelmina, het tweehonderd kilometer lange traject sneeuwvrij gemaakt had, zette de dooi plotseling in.'

Toen de tocht wel door ging 'kwamen vijf rijders dat jaar gelijk over de finish in Leeuwarden. Het waren Dirk van der Duim, Auke Adema, Sjouke Westra, Piet Keizer en Cor Jongert. In Dokkum hadden ze afgesproken niet te spurten voor de overwinning. 

Maar met het finishdoek in zicht en met tienduizenden toeschouwers op de wallen kon Auke Adema zich niet meer in houden. Hij begon te spurten, maar werd op de streep geklopt door de pas 19-jarige Keizer. Cor Jongert stempelde vervolgens als eerste af. De chaos was daarmee compleet, want nu claimden liefst drie rijders de overwinning!

Laat in de middag werden ze bij de commissaris van de Koningin thuis voorgesteld aan prins Bernard. Hij adviseerde het Elfstedenbestuur alle vijf een gouden medaille te geven en dat advies werd opgevolgd.'

06-02-1941: 6e en 22-01-1942: 7e Elfstedentochten: Oranjes niet in het land

In de twee Elfstedentochten die verreden zijn in de oorlog zijn natuurlijk geen Oranjes aanwezig, zij bevonden zich in Londen en in Canada.

16-01-1963: 12e Elfstedentocht: 
Koningin Juliana en prinses Beatrix arriveren per helikopter bij de aankomst

'Het had weinig gescheeld, of er had zich in 1963 rond het Koninklijk Huis een ramp voltrokken. De finishplek van de barre Elfstedentocht was midden op een van de Grote Wielen bij Leeuwarden, met daaronder zeven meter water.

Het ijs was niet berekend op een helikopter, een koninklijke familie en een compleet oncontroleerbare mensenmassa. Diverse bronnen bevestigen dat het toen echt kantje boord was. De memoires van toenmalig burgemeester van Leeuwarden W.M. Oppedijk van Veen bijvoorbeeld. ,,Het ijs barstte en stond al schuin. Ik deed een beroep op de commissaris, die nog eens aan Majesteit vroeg toch vooral naar de oever te gaan. 'Nee hoor, Paping kan ieder moment komen', antwoordde koningin Juliana. Toen zei mevrouw Homan (de vrouw van de commissaris der Koningin): 'Ik ga wel. Ik wil hier niet verzuipen.' 'Is het dan werkelijk gevaarlijk?', vroeg de koningin nog eens. Tegen haar zin ging het gezelschap naar het paviljoen.'

Tijdens deze tocht werden voor het eerst televisie beelden gemaakt tijdens de tocht. 'De wegen in Nederland waren onbegaanbaar waardoor de televisieploeg nooit op tijd de banden met wedstrijdverslag in Bussum kregen. En ook daar speelde het Koninklijk Huis een rol: koningin Juliana bood de oplossing door ze mee te nemen in de helikopter naar Soesterberg en vanuit daar werden ze met een koerier in Bussum bezorgd.'

21-02-1985: 13e Elfstedentocht: koningin Beatrix aanwezig bij de finish

Koningin Beatrix is bij de aankomst van Evert van Benthem en het uitreiken van de krans. Ze is in gezelschap van commissaris van de Koningin in Friesland Hans Wiegel en minister-president Ruud Lubbers.

26-02-1986:  14e Elfstedentocht: 
Deelname van W.A. van Buren opgewacht door zijn ouders koningin Beatrix en prins Claus

De 18-jarige kroonprins Willem-Alexander doet onder het pseudoniem W.A. van Buren, onder startnummer 1, mee aan de 200km lange Elfstedentocht. Hij slaapt de nacht voorafgaand aan de tocht bij Hans Wiegel, dan commissaris van de Koningin in Friesland.  Pas tijdens de tocht werd bekend dat hij meedeed. Hij werd in Stavoren herkend. Om 21:45 uur bereikt hij uitgeput de finish en valt in de armen van zijn ouders: koningin Beatrix en prins Claus. Hij rijdt de tocht op metalen noren van het merk Viking. Deze schaatsen zijn te bewonderen in Het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen. 

Tegelbrug 

Het Elfstedenmonument It Sil Heve is ontworpen en gerealiseerd door de beeldend kunstenaars Maree Blok en Bas Lugthart  op de Kanterlandse brug over de Murk. Dit is de laatste brug op de Elfstedenroute waar de schaatsers onder door rijden voor de laatste kilometers naar de finish op de Bonke in Leeuwarden.

De brug is bedekt met ruim 7000 met de hand gemaakte tegeltjes, waarop in blauw glazuur de portretten zijn afgedrukt van schaatsers die ooit de Elfstedentocht hebben uitgereden. Zij kunnen zich zo met een (schaats)foto, naam en jaartal(len) van de tocht(ten) die zij hebben uitgereden, laten vereeuwigen op het Elfstedenmonument. Ook kroonprins Willem-Alexander is te vinden op een tegeltje (noordzijde, 7e rij van boven, in de arm van 3e schaatser). 

Elfstedenkruisje

"Het Elfstedenkruisje is in 1909 door Pim Mulier ontworpen voor de eerste Elfstedentocht. Het kruisje bestaat uit een medaille in de vorm van het Maltezer kruis, met in het midden een cirkelvorm. Op deze cirkel staat in email het wapen van de provincie Friesland afgebeeld. Daaromheen staat in een cirkel te lezen: De Friesche Elf Steden. Het kruisje heeft ongeveer de grootte van een kwartje en weegt rond de zeven gram.

Het Elfstedenkruisje had tot 2012 geen officiële erkenning of status. Daarin kwam in december 2012 verandering. De Vereniging De Friesche Elf Steden werd "Koninklijk" en op 14 december 2012 werd bekendgemaakt dat het is erkend als officiële onderscheiding en in het vervolg als draaginsigne (ook wel: draaglintje) mag worden gedragen. Het Elfstedenkruisje werd voor deze onderscheiding niet aangepast en blijft met de maat van 25 millimeter bij 25 millimeter veel kleiner dan de andere Nederlandse en erkende onderscheidingen. Na de eerstvolgende te verrijden tocht zal het uiterlijk van het kruisje worden aangepast aan het verworven predicaat Koninklijk, dat de Vereniging De Friesche Elf Steden sinds haar 100-jarig jubileum mag dragen.

Officiële staatsieportret met Elfstedenkruisje

De eerste keer dat koning Willem-Alexander het Elfstedenkruisje aan een wit lint met blauwe strepen draagt, is bij de troonswisseling op 30 april 2013. Het kruisje hing tijdens de inhuldiging in de Nieuwe Kerk tussen de miniaturen op de revers van zijn rokkostuum.

Fyftjin en Fierder.

Op 26-02-2022, precies 36 jaar na de Elfstedentocht waarin kroonprins Willem-Alexander meedeed, werd in Tjerkwerd het kunstwerk Fyftjin en Fierder onthuld. Voor elke Elfstedentocht is een persoon in cortenstaal verbeeld. Voor de tocht van 1986 staat het silhouet van kroonprins Willem-Alexander uitgebeeld. Het beeld staat aan de Elfstedentocht ongeveer halverwege de afstand.

Naar de bronnen