De taal van schaatshistorie

 

Auteur Bev Thurber, 2025

For the ENGLISH translation click here

Toen ik met mijn onderzoek naar middeleeuwse schaatsen begon, dacht ik dat de vroegste hout-ijzeren schaatsen niet goed bestudeerd waren. Dat was fout: er was al veel geschreven, maar alleen in het Nederlands. In de Engelstalige literatuur over de geschiedenis van de schaats zijn Nederlandse bronnen onbekend.

Deze situatie gaat terug tot de 19e eeuw. George Herbert Fowler, Engels schaatshistoricus, schreef in 1897 ‘A Dutch book is a sealed book to most of us’.¹ Zijn voorbeeld was het boek Schaatsenrijden van J. van Buttingha Wichers, dat in 1888 was uitgegeven. Dit boek blijft een van de beste boeken over schaatshistorie en is nog steeds zeker beter dan veel Engelstalige boeken daarover. In de Engelstalige boeken wordt hetzelfde verhaal steeds opnieuw verteld, ook met fouten die Buttingha Wichers al had gecorrigeerd.

Hardnekkige fout
Een voorbeeld is een gevecht uit 1572 waarin Nederlanders op schaatsen zouden zijn geweest.

 

In zijn grote geschiedenis van het kunstrijden schreef Jim Hines ‘As the Spaniards retreated, Dutch musketeers on bladed skates surprised them by moving with the mobility skates provided. … Alva reportedly ordered seven thousand pairs of skates for his own troops, but no other known battle on skates ever occurred.’²

Buttingha Wichers had al aangegeven dat dit gevecht niet op schaatsen was. Hij ging terug naar de memoires van Bernardo de Mendoça, die schreef ‘Ze hadden een soort van sporen aan … met twee scherpe krammetjes, op een plankje met ijzer beslagen, dat in het holle en op den zool van de voet sluit, om zich zonder uitglijden op het ijs te kunnen staande houden, en zoo te lopen en te vechten’.³ Dit zijn ijssporen, geen schaatsen!

Fowler citeert deze passage in een voetnoot,⁴ maar dat was niet genoeg. Het verhaal van hoe de Nederlanders die Spanjaarden op schaatsen versloegen, wordt nog steeds verteld in de Engelstalige bronnen. Het Engelse Wikipedia-artikel over dit gevecht heeft het fout, ook al verwijst het naar een Engelse pagina op Schaatshistorie.nl waarin staat dat het ijssporen waren.⁵

De Engelstaligen zijn niet de enigen die schaatsen hebben willen zien waar dat niet aan de orde was. Dit soort misverstanden gaan helemaal terug naar de 15e eeuw, toen een Schiedams burgermeisje in plaats van schalootsen een paar schaatsen kreeg aangemeten.⁶ Het verschil is dat de Nederlandse schaatshistorici deze fouten corrigeren. Maar sinds meer dan 100 jaar hebben de auteurs van Engelse boeken fouten van het ene boek na het andere gekopieerd.

De Nederlandse schaatscultuur
Volgens mij ligt de oplossing in de Nederlandse schaatscultuur. In mei 2025 heb ik Nederland voor het eerst bezocht. Ik heb een fietstocht door het land gemaakt, leden van Stichting Schaatshistorie ontmoet en heel veel glissen en oude schaatsen gezien.

Op de fiets dacht ik vaak na over de Nederlandse schaatscultuur. Tijdens het fietsen, vooral langs de Elfstedenroute, kon ik me gemakkelijk voorstellen dat er schaatsers voorbij zouden komen.

Met Matthy van Klaveren volgde ik mijn fietsroute op oude kaarten met schaatsroutes. Deze kaarten tonen van heel Nederland een complex netwerk waarlangs kon worden geschaatst. Sommige van de kaarten tonen ook aanwijzingen: informatie over de stromingen onder het ijs en tips voor de veiligheid. Ze schetsen een beeld van een gemeenschap van schaatsers die door wateren waren verbonden.

De oude schaatsen die zoveel Nederlanders hebben - op zolder of in de schuur, in dozen, lades of vitrines - zijn herinneringen aan een samenleving. Een paar schaatsen was je toegangsbewijs tot die maatschappij. Nu zijn de winters niet meer streng genoeg om schaatsers via het ijs met elkaar te verbinden, dus worden ze verbonden door herinneringen aan schaatsen. Het verzamelen is een manier om erbij te horen. Dit zag ik bij de jubileumbijeenkomst in Hindeloopen en ook bij leden van Stichting Schaatshistorie thuis. Zo maakte Harry Karssies in zijn schuur een leuk museumpje met een grote tafel in het midden. Mensen kunnen daar elkaar ontmoeten: het is niet alleen een museum, maar tevens een ontmoetingsplaats voor de gemeenschap, ook als het niet om schaatsen gaat. Aad van den Ouweelen heeft op zolder een prikbord vol krantenknipsels over mensen met wie hij schaatste en een bord van een oude natuurijsbaan. Deze lijken me in de geest van de oude schaatscultuur.

 

Die schaatscultuur blijft voor de meeste buitenlanders een geheim, net als de taal. In de grote musea - vooral die musea waar de bijschriften in het Engels zijn - zag ik weinig schaatsen. Toeristen krijgen er een glimp van in de IJszaal van het Fries Scheepvaart Museum en misschien via een paar glissen hier en soms een schaats elders.

 

Belemmeren van de vooruitgang
‘A Dutch book is a sealed book to most of us’ geldt nog steeds vandaag. Zo’n boek mag niet alleen verzegeld zijn, maar ook volkomen onbekend. Een goed voorbeeld is Van glis tot klapschaats van Wiebe Blauw, dat twee onderzoekers in het Verenigd Koninkrijk totaal hebben gemist in hun onderzoek over de biomechanica van oude schaatsen.⁷ Voor een Nederlandse schaatshistoricus is dat een duidelijke misser (Niko Mulder had het meteen door), maar voor iemand die geen Nederlands kan lezen is het afgesloten.

Als voorbeeld geef ik de Canadese schaatsverzamelaar Jean-Marie Leduc aan. Zijn collectie van ruim 350-400 paar schaatsen – niet bijzonder groot voor een Nederlander – is in Noord Amerika bekend als de grootste ter wereld. Op het omslag van zijn boek Lace up: A history of skates in Canada werd hij 'the world’s foremost authority on skates’ genoemd. Zijn topstuk? Een schaats die hij als een Noors model uit 1452 had geïdentificeerd.⁸

Lezers van Kouwe drukte zullen onmiddellijk zien hoe hij de plank hier volledig mislaat. En zijn bewering over uit 15.000 jaar oude buffelbotten gemaakte glissen kan ik alleen maar als pure nonsens bestempelen.

Ondanks deze fouten is zijn collectie interessant vanwege hoe het van de collecties van Nederlanders verschilt. Leduc verzamelde wat hij ‘personality skates’ noemde: schaatsen die door een beroemd persoon werden gebruikt. Daarom vertelt zijn collectie verhalen over schaatsers, niet over de ontwikkeling van de schaats of het schaatsen. Zulke verhalen zijn vaak niet het doel van Nederlandse verzamelaars, maar ze komen ook voor in Nederland, bijvoorbeeld in het Fries Scheepvaart Museum. In de IJszaal ligt het paar schaatsen waarop Pieter Koopman in 1763 op één dag van Den Haag naar Leeuwarden schaatste.

Meer informatie over deze tocht is beschikbaar op Schaatshistorie.nl.

Er zitten meer verhalen zoals deze in de Elfstedenkamer van het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen. Elke Elfstedenrijder heeft zijn eigen verhaal over de tocht, bijvoorbeeld het verhaal van Harry Karssies in Kouwe drukte 84. Dit is wat de tegeltjesbrug in Gytsjerk laat zien: kleine blauwe foto’s van rond 7000 Elfstedenrijders vormen samen één grote afbeelding van de Elfstedentocht.

Met Harry bezocht ik de tegeltjesbrug en zag ik hoe deze foto’s samen het schaatserfgoed symboliseren in een netwerk van mensen, dat parallel loopt aan het netwerk van routes op de kaarten van Matthy.

Helaas kreeg Leduc geen kans om deel uit te maken van dit netwerk. De Nederlandse verzamelaars waren hem onbekend: in een interview met de Ottawa Citizen zei Leduc dat hij nooit iemand had ontmoet die een grotere collectie had of meer over schaatsen wist dan hij.⁹ Hoe eenzaam moet hij zijn geweest! Jammer dat hij Stichting Schaatshistorie nooit had gevonden. Op 12 augustus 2024 overleed hij.

Hobbels
Zonder kennis van het Nederlands is schaatshistorie meestal gesloten. En zelfs met zulke kennis kan het moeilijk zijn om informatie te vinden buiten Nederland. Omdat ik in Chicago woon, geeft Google mij vaak de tip ‘Search for English results only’ en verbergt de Nederlandse resultaten, zelfs als ik mijn zoekwoorden in het Nederlands schrijf. Ik had het geluk dat ik op Schaatshistorie.nl stuitte en Stichting Schaatshistorie vond.

Deze situatie is vergelijkbaar met onderzoek naar glissen in de jaren zeventig. Arthur MacGregor, een van de helden van glissen, schreef:

‘The fact that archaeology and ethnology had useful things to say to each other became obvious from the beginning of my interest in animal bones. Having gathered references to archaeological works which “proved” scientifically that certain polished bones from the early medieval period were used in leather working, I was fortunate to discover a more extensive and persuasive ethnographical literature which showed the same objects to be ice skates, in regular use in certain communities up to the present century.’¹⁰

Deze objecten waren glissen. Ook schaatsen werden soms verkeerd geïnterpreteerd of blijven onbekend buiten Nederland.

Nederlands is een must
Het idee bestaat dat iedereen die Engels kent, geen Nederlands hoeft te leren omdat alle Nederlanders Engels kunnen praten. Dat mag goed genoeg zijn voor toeristen en mensen met een oppervlakkige interesse in schaatshistorie, maar de echte nerds moeten ten minste Nederlands leren lezen. Anders missen ze te veel, vooral bij oudere bronnen zoals Buttingha-Wichers. Het archeologische onderzoek wordt gesteund door Nederlandse belastingbetalers die, volgens James Kennedy, een Amerikaans historicus die het Nederlands voortreffelijk beheerst, ‘recht [hebben] op onderzoeksresultaten in mooi Nederlands proza, en deels omdat wetenschappers niet vervreemd moeten raken van de Nederlandse samenleving.’¹¹

Desondanks is een verschuiving van het Nederlands naar het Engels in de wetenschappelijke literatuur zichtbaar: de oudere archeologische rapporten zijn meestal in het Nederlands, de nieuwere vaak in het Engels. Glissen en oude schaatsen krijgen hun eerste - en soms enige - vermelding in deze rapporten, vaak zonder details. De details zijn bijna uitsluitend te vinden in Nederlandse bronnen zoals Kouwe drukte. Zoals de wereld leerde van Hans Brinker, is schaatsen een deel van het Nederlandse culturele erfgoed. 

Dit artikel moet eindigen met een oproep tot actie. Maar die is niet gericht aan jullie, die al Nederlands kunnen lezen. Het is voor die mensen die Nederlands nog niet kennen. Alle schaatshistorici moeten Nederlands leren, precies zoals de archeologen hebben geleerd om etnografische bronnen te gebruiken. Jullie kunnen helpen door genoeg onderzoek in het Engels beschikbaar te stellen, zodat Engelstalige lezers nieuwsgierig worden naar de Nederlandse bronnen. Het Engels mag de internationale taal zijn, maar het Nederlands blijft de taal van de schaatshistorie.

Bronnen

In een andere vorm werd dit artikel in Kouwe drukte 83 (mei 2025) en 85 (december 2025) gepubliceerd.

1. G. Herbert Fowler - On the outside edge, 2018 [1897], p. 26.
2. James R. Hines - Figure skating: A history, 2006, p. 19.
3. J. van Buttingha Wichers - Schaatsenrijden, 1888, p. 86.
4. G. Herbert Fowler - On the outside edge, 2018 [1897], p. 32.
5. Wikipedia  Battle of IJsselmeer
6. Niko Mulder - Lidwina - op schaatsen of schalootsen. In: Kd77, 2023.
7. Federico Formenti en Alberto E. Minetti - Human locomotion on ice: The evolution of ice-skating energetics through history. In: Journal of experimental biology 210: 1825–1833, 2007.
8. Jean-Marie Leduc - Lace up: A history of skates in Canada, 2017, p. 25, 30-31.
9. Ottawa man's 'unique' skate collection sharpest thing on ice. In: Ottawa Citizen 16 januari 2015.
10. Arthur MacGregor - Bone, antler and horn: An archaeological perspective. In: Journal of museum ethnography 2: 28–38, 1991, p. 29.
11. James Kennedy - In het Engels vloeken lukt beter dan spreken. In: Trouw, 13 juli 2013.